De 4 Z'ten

Vitaliteit • Flow • Energie • Kick • Genot • Lijfelijk • Drang• Vibe • Hartstocht• Fysiek• Lust for life • Lekker

Z1 ZINNELIJK

Mooi • In proportie • De juiste maat • Vrolijke kleuren • Schoon • Stil • Licht

Z2 ZINTUIGLIJK

Verbaal • Je werk definiëren • Rationeel • Verstand • In woorden beschrijven

Z3 ZINRIJK

Doel • Drijfveer • Motivatie • Voldoening • Drive • Bedoeling • Eer • Oogmerk • Bestemming

Z4 ZINVOL

Achtergrond

Afgelopen jaren stond ik vaak achter het Amsterdamse Centraal Station, aan het IJ, te wachten op de pont. Aan de overkant zag ik de woonboot van René Gude liggen, de Denker des Vaderlands. Vanaf zijn benoeming tot Denker, in mei 2013, tot aan zijn dood in maart 2015 interviewde ik hem bijna wekelijks voor dagblad Trouw.

In de loop van die bijna twee jaar werd Gude steeds bekender, zijn optredens bij De Wereld Draait Door waren even ontroerend als spraakmakend. Hij werd ook steeds zieker. Op een dag besloot hij niet langer in het openbaar op te treden, hij vertrouwde zijn gemoed en zijn stem niet meer. Dat betekende geenszins dat hij stopte met werken. Integendeel. Ik heb nog nooit iemand zo hard zien werken als René Gude tijdens de laatste maanden van zijn leven. We werkten aan ons boek over kunst, Door het woord/Door het beeld, en onze gesprekken stelden hem in staat zijn gedachtes over ‘humeurmanagement’, ‘ambachtelijk zin geven’ en het begrip ‘zin’ te ordenen en te concretiseren. Want Gude werkte aan een alles verhelderend schema, dat telkens veranderde omdat het nog niet helder genoeg bleek. ‘We moeten beter ons best doen’, zei hij dan.

Hoe het mogelijk was, is me nog steeds een raadsel, maar Gude was praktisch altijd vrolijk. ‘Henkie!’, riep hij, als ik de deur van de woonboot openduwde.

Ondanks dat voortslepende, zware en uitzichtloze ziekteproces, een goed humeur – daar heb ik grenzeloze bewondering voor gekregen. Humeurmanagement – het is een van de bekendste woorden die René Gude als Denker des Vaderlands heeft gemunt. Om je humeur te kunnen managen is het belangrijk dat je zin hebt in het leven. Gude: ‘Humeurmanagement is de weigering van eigenzinnige mensen om zich door humeuren, buien, stemmingen en andere hartstochtelijke uitbarstingen voortdurend uit het lood te laten slaan.’ Gude noemt humeurmanagement ook wel bildung of bestemmingmakerij, of een vorm van ‘ambachtelijk zingeven’.

De eerste keer dat ik Gude hoorde spreken over ‘ambachtelijk zingeven’ was op 18 december 2013 toen hij in het Amsterdamse debatcentrum De Balie met de Belgische psychoanalyticus Paul Verhaeghe over depressie sprak. Uitgangspunt was dat deze ziekte binnen tien jaar volksziekte nummer één zal zijn. Verhaeghe stelde die avond dat stress de voornaamste veroorzaker is van psychische problemen. En werk, zo voegde hij eraan toe, is bij ons de grootste veroorzaker van stress.

Interessant is dat Verhaeghe, bekend van zijn bestseller Identiteit, zei dat deze stress geen psychologisch probleem is waar je individuen vanaf kunt helpen, maar een maatschappelijk probleem. Het gaat hierbij om de vraag hoe wij, collectief, onze werkomgeving, met alles erop en eraan, hebben ingericht. Gude stelde die avond dat het probleem waar Verhaeghe over praatte een zingevingsprobleem is. Gude: ‘Als een samenleving, zelfs van mensen die het goed met elkaar voor hebben, niet als vanzelf een bestemming vindt, dan dienen zin, betekenis en doel collectief ter hand genomen te worden.’

Dat zingeving een vaag begrip is dat naar spruitjes ruikt, is geen excuus. ‘We moeten dit probleem vanwege z’n vaagheid niet onder het tapijt wegmoffelen, maar het benoemen en concretiseren.’

Om het concreet te houden, vroeg ik Gude tijdens ons eerste gesprek over zingeving een stapje terug te doen. Wat is dat eigenlijk, zin? Gude antwoordde: ‘Zin is de gemoedstoestand waarin je bent als je zinnen geprikkeld zijn, je zintuigen het schone waarnemen, je volzinnen betekenis hebben en je louter zinvolle doelen voor ogen hebt.’

Nadat hij deze definitie had uitgesproken, begon hij te lachen. Over deze toch wat complexe definitie hebben we gesproken. Ook over hoe we die zin kunnen terugvinden in ons werk. Zodoende vormen Gudes ideeën over ‘Zin’ het fundament van Ambachtelijke Zingeving. Ik licht dit hier toe en ga ook iets in op zijn alles verhelderende schema. Niet omdat dit schema voor Ambachtelijke Zingeving essentieel is maar omdat ‘zin’ deel uitmaakt van dit Gudiaanse raamwerk.

Wat me onmiddellijk opviel aan Gudes definitie van zin, was dat die uit vier delen bestond. Gude onderscheidt vier soorten zin. Eén: ‘Zin is de gemoedstoestand waarin je bent als je zinnen geprikkeld zijn (…).’ Dit is de lijfelijke, fysieke kant van zingeving; Gude noemde dit ook wel het lekkere, of het lustvolle. Twee: ‘(…)je zintuigen het schone waarnemen, (…).’ Dit is de zintuiglijke, esthetische kant van zingeving, die we vooral bij de kunst vinden. Drie: ‘(…) je volzinnen betekenis hebben (…).’ Dit is de rationele kant van zingeving. Ook bij werk ervaren we zin op een meer begripsmatig niveau, op het gebied van de zinsbouw, als je helder en concreet kunt verwoorden wat je doet. Vier: ‘(…) en je louter zinvolle doelen voor ogen hebt.’ Dit is de motiverende kant van zingeving. Het betekent bij Gude dat je achter de doelen van je leven en je werk staat.

Toen ‘zin’ in vieren was opgedeeld, kreeg ik het gevoel dat Gude iets op het spoor was. Het was nog broos, maar alleen al zijn definitie van ‘zin’ was met deze uitleg concreter dan de meeste stukken die ik in boeken en kranten over zingeving had gelezen. Sterker nog, terwijl hij zo hardop aan het denken was, begon ik mij te schamen: als neerlandicus had ik natuurlijk zelf ook wel eens een poging kunnen wagen dit telkens terugkerende begrip te ontleden. Ik ging een stap verder. Die vier betekenissen van zin, wat doe je daarmee? Of misschien beter: wat moet je ermee?

Zin leek volgens Gude vroeger vooral voorbehouden aan de religie, die je strikt genomen ‘zinkrijging’ zou moeten noemen. Wij mensen kregen de zin van ons bestaan ooit van boven aangereikt. In onze geseculariseerde samenleving is zin voor velen van ons iets geworden wat je zelf moet aanbrengen. Zingeving is zinmaking geworden, en de activiteit zingeven is dus zinmaken.

We maken ‘zin’, zei Gude, in vier verschillende sferen. De eerste is de privésfeer met vrienden, familie en het gezin, waar belangeloosheid centraal staat. Dan de commerciële sfeer, waarin via een contract de prestaties en beloning zakelijk geregeld zijn. Deze sfeer noemt Gude vanwege de alliteratie de private sfeer. De derde is de maatschappelijke, publieke sfeer, waar je vrijwillig projecten kunt starten met mensen en voor mensen die je helemaal niet kent. En ten slotte is er nog de politieke sfeer, de grootste van alle vier die alle Nederlanders omvat, alleen al omdat ze mogen stemmen, en waarin je zo actief kunt worden als je zelf wilt.

Naast de vier Z-ten (zinnelijk, zintuiglijk, zinrijk en zinvol) hebben we nu uit het alles verklarende schema van Gude de vier P’s toegelicht: privé, privaat, publiek en politiek. Nu de definitie en domeinen zijn verhelderd, rest de vraag waar die Z-ten op gebaseerd zijn. ‘Op onze vermogens’, antwoordde Gude. ‘Iedereen heeft begeerten, doet waarnemingen, vormt begrippen en heeft doelstellingen.’

Die begeerten, legde hij uit, houden verband met het lekkere, het zinnelijke; de waarnemingen met het zintuiglijke; het vormen van begrippen met het zinrijke; terwijl onze doelstellingen te maken hebben met het zinvolle. Bij zingeving gebruiken we zodoende al onze vier vermogens. Stel: je hebt geen donder zin. Wat doe je dan? Dan moet je je vermogen om zin te maken gaan trainen. Maar hoe?

Volgens Gude hebben we daar eigenlijk al millennia lang oefenprogramma’s voor, die hij ook wel trainingsprogramma’s of civilisatietechnieken noemt. Gude onderscheidt er – u raadt het al – vier: sport, religie, filosofie als moeder van de wetenschap, en kunst. Deze oefenprogramma’s zijn sinds de klassieke oudheid traditioneel kernonderdelen van het menselijk vormingswerk, de bildungspraktijk. Zoals je naar een sportschool gaat om afzonderlijke spiergroepen te trainen, zodat je later, weer buiten, je hele lijf beter kunt gebruiken, zo kun je in de oefenprogramma’s specifieke deugden trainen die je in het leven van alledag van pas komen.

Filosofie kan ons van dienst zijn bij het controleren van onze voorstellingen en bij het ontzenuwen van de oordelen en vooroordelen die ermee gepaard gaan. Bij sport trainen we deugden als doorzettingsvermogen, incasseringsvermogen en hardheid, en je leert er waardig winnen. Kunst is een gedisciplineerde oefening van het voorstellingsvermogen, het vermogen om voorstellingen te maken van bestaande en niet-bestaande zaken, zonder er meteen een morele of cognitieve oproep bij te plaatsen. En religie staat ons bijvoorbeeld bij in tijden van treurnis.

Dit is een eerste verkenning van het schema van Gude. Zo uitgebreid is dat nu ook weer niet. ‘Het is ongelofelijk moeilijk om een zinvol leven vorm te geven, maar het is niet oneindig gecompliceerd. Als je werk prettig aanvoelt, het er aardig uitziet, je begrijpt waar het over gaat en je de doelstelling onderschrijft, dan ben je een heel eind.’

Complexiteit betekent volgens Gude ‘bestaan uit verscheidene lagen’, maar om hoeveel lagen het gaat, hangt af van de materie waarover je spreekt. ‘In de houtbewerking spreken we bijvoorbeeld van simplex bij één laag hout en triplex bij drie. De complexiteit van triplex is 3. Geldt dezelfde rekensom ook voor het gelaagde leven? Bij één laag zou het leven simplex zijn, bij twee lagen duplex, enzovoort. Gude: “Op die manier ben ik mijn leven gaan berekenen en kwam ik uit op een complexiteit van 4. Mijn leven is quadruplex.”

We waren van plan deze quadruplexiteit op het bedrijfsleven los te laten. Om burn-out te bestrijden en de zin in werk te vergroten. Het kwam er niet van, Gude overleed op 13 maart 2015. De ideeën bleven liggen. Tot nu, nu er boeken verschijnen, een spel, de site, er is een stichting, en melden zich kompanen aan. René zou het prachtig vinden. ‘Henki,’ zou hij roepen, ‘geile bende!’

Peter Henk Steenhuis

 

Peter Henk Steenhuis is parttime filosofieredacteur bij dagblad Trouw. Hij studeerde Nederlandse taal- en letterkunde en filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. In 2015 publiceerde hij samen met toenmalig denker des Vaderlands, René Gude, het kunstboek Door het woord / door het beeld. In 2016 publiceerde hij het boek Werk verZetten. Ook verscheen er een kaartspel, dat dankzij tientallen praktijkvoorbeelden spelers inspireert en aanmoedigt het gesprek over hun zin in werk aan te gaan. Onlangs publiceerde Steenhuis een bundel columns over Ambachtelijk Zingeven. Al deze uitgaven zijn te bestellen via de ISVW.

 

 

Wim Oolbekkink

 

Wim Oolbekkink is werkzaam als programmamaker bij SBI/Landgoed Zonheuvel in Doorn. Hij geeft samen met anderen vorm aan de missie van SBI op landgoed Zonheuvel over Samenwerken, Bezinnen en Inspireren. Daarnaast is hij zelfstandig ondernemer met Performance Happiness. Hij begon zijn loopbaan als jurist/onderhandelaar bij vakbond RMU. Daarna stapte hij over naar het trainersvak en was jarenlang trainer/adviseur bij de voorganger van SBI Formaat. Hij was mede-initiatiefnemer van innovatielabel van SBI YouMeUs (2011-2015) en verantwoordelijk voor de organisatie van een serie vernieuwende concepten als ‘’Ubuntu leadership’’, ‘’The Global Village Experience’’ (over het nieuwe werken), en ‘’Change before you have to’’ (over maatschappelijk verantwoord ondernemen). Wim schreef een aantal boeken in relatie tot medezeggenschap. ‘’Niets doen is geen optie; MVO en medezeggenschap’’(2010) ‘’Het DNA van de organisatie’’ (2011). Sinds 2012 is hij partner van iOpener institute uit Oxford dat onderzoek doet naar wat mensen gelukkig maakt in hun werk. In 2015 resulteerde dat in het boek ‘’Tussen brood en spelen; meer geluk in je werk’’ In april 2018 verschijnt het boek ‘’leidinggeven aan geluk; wat je als manager kunt doen om het werkgeluk van je medewerkers te laten groeien’’. Samen met Henk Peter Dijkema is hij eigenaar van het bedrijf Performance Happiness; organisatieontwikkeling met de wetenschap van werkgeluk. In 2017 nam hij samen met Peter Henk Steenhuis het initiatief tot de werkplaats voor ambachtelijke zingeving.

Schoonmakers krijgen door ‘het lekkere’ zin in hun werk

Schoonmakers krijgen door ‘het lekkere’ zin in hun werk

Meer dan 21.000 mensen deden op donderdag 11 oktober 2018 mee aan de meest zingevende maaltijd van Nederland: het Nationaal Integratiediner.

De schoolbestuurder als hitteschild

De schoolbestuurder als hitteschild

‘Het zijn vooral de ouders, de assertieve ouders die de werkdruk hebben verhoogd.” Onlangs gaf ik een training aan docenten en directeuren en bestuurders van scholen. Het ging over werkdruk en beloning, over zin in werk en werkgeluk.

Mede mogelijk gemaakt door Instituut Gak.